‘De Amsterdamse grachten dood en leeg? O nee, absoluut niet. Integendeel, als je een denkbeeldige driehoek over de Amsterdamse grachten, de havens en het IJ zou leggen en je legt diezelfde driehoek over de Veluwe, dan is de biodiversiteit in Amsterdam veel en veel hoger.’ Martin Melchers is stadsecoloog, en onderzoekt al jaren wat er zoal leeft in en rond het water van Amsterdam.

Melchers legt uit: ‘Het unieke van Amsterdam is dat je hier zowel zout als zoet als brak water hebt. Via het Noordzeekanaal nemen schepen vanuit IJmuiden zout water mee deze kant op. Zout water is zwaarder dan zoet water. In het IJ hebben we daardoor een tong van zout water die onder het zoete water ligt.’ Het zoete water is afkomstig uit de Rijn, waarmee Amsterdam in verbinding staat via het Amsterdam-Rijnkanaal.

Hierdoor zijn er in en rond Amsterdam zeevissen én zoetwatervissen. Soms zelfs op dezelfde plek. Melchers: ‘Als je bijvoorbeeld gaat vissen in de Houthavens, waar die studentencontainers staan, vang je zowel haring als blankvoorn.’ Naast haring zwemmen er volop zeevissen als bot, schol, tong, zeebaars, zeeforel, wijting en kabeljauw in het IJ. In de grachten en de zoete delen van het IJ zwemmen onder andere allerlei soorten witvis, karpers, brasems, snoeken, snoekbaarsen en palingen rond.

Naast een unieke mengeling van zout en zoet water, is het Amsterdamse water ook van erg goede kwaliteit. Door de milieuwetten die de afgelopen decennia zijn uitgevaardigd, zoals het verbod op lozing van stoffen op het oppervlaktewater, is het Amsterdamse water schoner dan ooit. 

Melchers merkte dat als eerste aan de rivierprik, een vissoort die in ons land zeldzaam en dus beschermd is. ‘Eind jaren ’80 vingen we een paar rivierprikken per jaar. In de jaren negentig liep dat op tot honderden. De rivierprik is trouwens een rotvis, hoor. Het is een parasiet. Hij klampt zich vast aan grotere vissen, schraapt een stukje van hen af en zuigt zich dan vol.’  

Een andere zeldzame, beschermde vissoort die veel voorkomt rond Amsterdam is de rivierdonderpad. Dit is een visje dat onder stenen leeft. Amsterdam kent verschillende zogenoemde stortstenen oevers, die iets schuin aflopen en waarvan de stenen los liggen. Ideaal voor de donderpad, en ook voor allerlei soorten mossels en andere schelpdieren. 

Dat de waterkwaliteit in Amsterdam is toegenomen, is ook te merken aan de kwaliteit van de vis. Melchers vertelt: ‘De vis wordt steeds lekkerder! Toen ik nog jong was zat er ook al snoekbaars in de grachten, maar die was niet te vreten. Maar als je nu een snoekbaars vangt in de Singel is dat echt haut cuisine, heerlijk. De Amsterdamse snoekbaars wordt zelfs geëxporteerd naar restaurants in Frankrijk, zo goed is hij.’

Amsterdam is een vissentrekroute, ook dat is uniek. Er bestaan vissoorten, zoals de paling, die in Europese rivieren leven maar naar zee trekken om zich  voort te planten. Andere vissoorten, waaronder de zalm en zeeforel, planten zich juist voort in zoet water waarna de jonkies naar zee zwemmen om daar op te groeien. Een van de routes die zulke vissen nemen loopt via Amsterdam. Via het Amsterdam-Rijnkanaal is de stad verbonden met de Rijn en ook de Donau. Het kan dus zomaar gebeuren dat je een zalm aantreft in de Singel. Melchers: ‘De  hoofdroute van de vissen loopt van het Noordzeekanaal via het IJ naar het Amsterdam-Rijnkanaal. Maar soms maken ze een iets groter rondje, en zwemmen ze via een gracht.’ 

Ondanks dat er zoveel vis in en rond Amsterdam zit, wordt er maar beperkt consumptievis gevangen. In en rond de stad zijn slechts vijf vissers actief. De dienst stadsecologie streeft ernaar dit aantal laag te houden. Melchers: ‘We willen zo min mogelijk vissers met per visser zo veel mogelijk water. Dat is goed voor de vis, en ook voor de vissers. Want zo neemt de visdruk af, terwijl de inkomsten per visser toenemen.’

En als je op zoek bent naar een ander lekker maaltje: in Amsterdam leven veel kreeften. De meest voorkomende kreeftensoorten zijn de gevlekte en de rode Amerikaanse rivierkreeft. Beide zijn prima eetbaar. Rivierkreeften zijn zoetwaterdieren en komen dus vooral voor in de grachten en de Amstel. Of, zoals Melchers opmerkt:’ Zij leven heel toepasselijk in de sjiekste delen van de stad.’