Gepubliceerd in: Folia

 

 

Ieder jaar lopen ruim vijfhonderd miljoen mensen malaria op. Eén tot drie miljoen van hen sterft. Dat maakt malaria tot een van de grootste wereldwijde gezondheidproblemen. Halverwege de 20ste eeuw leek het er op dat malaria de wereld uit geholpen kon worden met behulp van de medicijnen kinine en het hiervan afgeleide, goedkoop te produceren chloroquine. Maar al snel ontwikkelde de parasiet die malaria veroorzaakt resistentie tegen deze middelen. Tropenarts Nick J. White (1951) speelde een sleutelrol bij het onderzoek naar en populariseren van een geheel ander medicijn, artemisinine. Voor deze belangrijke bijdrage aan het bestrijden van malaria kreeg White op 8 januari van de UvA een eredoctoraat uitgereikt.

White studeerde en promoveerde aan de University of London. Al vanaf het begin van zijn medicijnenstudie was hij geïnteresseerd in werken in de tropen.  Begin jaren tachtig van de vorige eeuw kreeg White een baan in Bangkok bij een gezamenlijk onderzoeksprogramma van de Thaise Mahidol Universiteit en Oxford University. Hij hield zich daar bezig met onderzoek naar diverse tropische infectieziekten, waaronder malaria. White legde de basis voor een wetenschappelijke benadering binnen het malariaonderzoek door farmacokinetiek en farmacodynamiek te introduceren; respectievelijk de beschrijving van wat er met precies met een medicijn gebeurt in het lichaam en hoe het middel precies werkt. Voor White dit deed vond de behandeling van malaria vooral plaats op basis van trail and error.

White was ook een van de eersten die Chinees onderzoek naar antimalariamiddelen serieus nam. Toen eind jaren zestig van de vorige eeuw de resistentie van de malariaparasiet tegen de gangbare medicijnen een probleem begon te worden, deden Chinese wetenschappers proeven met honderden kruidenpreparaten die in de traditionele Chinese geneeskunde tegen malaria werden gebruikt. Het kruid Artemisia annua, in het Nederlands zomeralsem genoemd, kwam hierbij als meest potente middel uit de bus. Al snel werd ontdekt wat de werkzame stof was die dit kruid zijn medicinale eigenschappen gaf: artemisinine. Het duurde tot 1982 voor deze ontdekkingen werden gepubliceerd in een Chinees wetenschappelijk tijdschrift. Waarna de westerse medische wereld aanvankelijk argwanend tegenover de Chinese vinding stond. Het onderzoek voldeed namelijk niet aan de gebruikelijke westerse standaarden. Maar White was een van degenen wiens nieuwsgierigheid wel was gewekt. Hij ging proeven doen met het middel, en wat bleek: het werkte fantastisch. Mensen met acute malaria die artemisinine krijgen toegediend genezen meestal binnen drie dagen. Bovendien kent de stof vrijwel geen bijwerkingen. Na een reeks van onderzoeken begon White een lobby om artemisinine wereldwijd onder de aandacht te krijgen. En met succes: sinds 2004 worden medicijnen die artemisinine bevatten door de Wereld Gezondheids Organisatie (WHO) aangeraden als voorkeursbehandeling bij malaria.

Het is natuurlijk van groot belang dat, nu er weer een goed werkend malariamedicijn beschikbaar is, de malariaparasiet niet ook een resistentie tegen dit middel ontwikkelt. White heeft daarom vanaf het begin af aan bepleit om artimisinine niet zelfstandig toe te dienen, maar alleen in combinatie met andere malariamiddelen. Dit maakt het voor de parasiet veel lastiger om resistentie te ontwikkelen. Het is deze combinatietherapie die de WHO aanbeveelt. Verder strijdt White, die inmiddels professor is aan de faculteit tropische geneeskunde van Oxford en hoofd van de gelijknamige faculteit aan de Mahidol Universiteit, tegen de nep-malariamedicijnen die in Azië in omloop zijn. En probeert hij nog altijd om de bestrijding van de poor mans disease te promoten in de Westerse wereld.

Dit doet White bijvoorbeeld als lid van diverse expert groups. Zo zat hij in de commissie die in 2004 het onder de vlag van de US National Academy of Sciences uitgebracht en als revolutionair beschouwde rapport ‘Saving Lives, Buying Time: Economics of Malaria Drugs in an Age of Resistance’ uitbracht. In dit rapport werd een wereldwijd plan van aanpak voor malaria beschreven waarbij rekening werd gehouden met het economische perspectief. ‘De belangrijkste uitkomst van het rapport is dat de kosten voor de productie van voldoende medicijnen 300 tot 500 miljoen dollar per jaar zouden bedragen. Deze kosten zouden gedragen moeten worden door internationale instanties,’ vertelde White in 2007 tijdens een interview met de universiteitskrant van Oxford. ‘Daar bovenop is 500 miljoen dollar per jaar nodig voor aanvullende maatregelen, zoals muskietennetten en verder onderzoek naar eventuele nieuwe malariamedicijnen. Met dit programma zou het mogelijk zijn om malaria in ongeveer tien jaar tijd uit te roeien, waarbij de kosten dus op ongeveer één miljard per jaar liggen. Door malaria loopt de Afrikaanse economie 12 miljard per jaar mis aan productie-inkomsten. Deze investering redt dus niet alleen levens, maar is ook in economisch opzicht logisch.’